Równonogi Polski (Oniscidea)

Równonogi lądowe posiadają spłaszczone grzbietobrzusznie, segmentowane ciało podzielone na trzy główne części: głowę, tułów (pereon) oraz odwłok (pleon). W przeciwieństwie do wielu innych skorupiaków (np. homarów czy krewetek), ich głowa nie jest połączona z dużym karapaksem. Pierwotnie pierwszy segment ciała jest zrośnięty z głową, a jego przekształcone odnóża tworzą dodatkową część aparatu gębowego - tzw. maxillipeds (żuchwki). Głowa może różnić się budową w zależności od rodziny i rodzaju: płat czołowy (scutellum) bywa szeroki, silnie uwydatniony lub zredukowany, a płaty boczne mogą być znacznie rozrośnięte i odgięte na boki lub niemal niewidoczne. Czułki mają stałą liczbę podstawowych części, choć bywają skrócone lub wyposażone w kolce i wyrostki (np. u Porcellionidae) . Ich biczyk (flagellum) może składać się z dwóch (Porcellionidae), trzech (Oniscidae) lub bardzo licznych segmentów (Ligiidae).

Dorosłe osobniki mają 7 segmentów pereonu i 6 segmentów pleonu. Każdy segment pereonu posiada parę odnóży krocznych (pereopodów). Wszystkie równonogi lądowe oraz część gatunków wodnych dysponują łącznie 14 odnóżami krocznymi (nie licząc maxillipeds). Pokrój ciała bywa mocno zróżnicowany: od silnie spłaszczonego i szerokiego (np. Porcellionidae, Oniscidae) po bardziej zaokrąglone, co pozwala niektórym gatunkom na zwijanie się w kulkę (konglobację). Pancerz może być gładki lub ozdobiony rozmaitymi górkami, kolcami i wyrostkami, a boczne krawędzie pancerza (epimery) często odznaczają się charakterystycznym kształtem i ubarwieniem pomocnym przy identyfikacji gatunkowej.

Pleon odpowiada strukturze określanej u innych skorupiaków jako odwłok lub "ogon". Jego pierwsze segmenty tworzą pleuryty, natomiast końcowy, najczęściej trójkątny segment to telson. Po bokach telsonu znajdują się uropodia. O ile u skorupiaków wodnych uropodia są szerokie i sklerotyzowane, służąc do pływania, o tyle u równonogów lądowych są najczęściej cienkie i wyciągnięte, pełniąc funkcje czuciowe (analogicznie do cerci u owadów). Wygląd telsonu i uropodiów stanowi istotną cechę taksonomiczną: uropodia mogą być wyraźnie widoczne i rozgałęzione (Ligiidae) lub zredukowane (jak u kulanek z rodzin Armadillidiidae i Armadillidae). Telson przyjmuje kształt tępego trójkąta (większość krajowych Armadillidiidae i Porcellionidae), ostrego i krótkiego trójkąta (rodzaj Protracheoniscus), prostokąta (Porcellio dilatatus, Porcellio conspersum) , a nawet klepsydry (Armadillidae).

Spodnia strona pleonu mieści dwugałęziste odnóża odwłokowe (pleopody). Odgrywają one rolę w układzie rozrodczym jako drugorzędne cechy płciowe, lecz w przeciwieństwie do krabów czy homarów nie służą do przetrzymywania jaj. Część lub wszystkie z 5 par pleopodów są przystosowane do oddychania. Na ich spodzie widoczne są płućka pleopodialne, mające postać symetrycznych, białych plam. Liczba widocznych par płucek jest zróżnicowana taksonomicznie: rodzina Trachelipodidae posiada 5 par, Armadillidiidae i Porcellionidae - 2 pary, natomiast u Oniscidae płucka pleopodialne nie występują w formie widocznej[3][4][6].

Rozród i rozwój równonogów lądowych wykazuje cechy typowe dla nadrzędu Peracarida. Samice noszą zapłodnione jaja w specjalnej torbie lęgowej (marsupium), uformowanej przez nachodzące na siebie płytki u nasady pereopodów. Przez marsupium samica dostarcza rozwijającym się embrionom wodę, tlen i składniki odżywcze. Młode wylęgają się w pierwszym stadium młodocianym jako tzw. mancae[1][2]. Nowo narodzone mancae posiadają jedynie 6 segmentów pereonu i 12 odnóży krocznych. Dopiero po odbyciu pierwszego linienia zyskują siódmy segment tułowia oraz pełną, siódmą parę nóg[1]. Dalszy wzrost i osiąganie dojrzałości płciowej zachodzi poprzez serię kolejnych linień.